ÜYE GİRİŞİ

YENİ ÜYELİK

 

DİĞER İÇERİKLER


Sponsorlu Baglantilar

Cümlenin Ögeleri Teog Hazırlık Ders Notu

Ana Sayfa » Deneyler ve Ders Notları » Cümlenin Ögeleri Teog Hazırlık Ders Notu
Sitemize 09 Ocak 2017 tarihinde eklenmiş ve kişi tarafından ziyaret edilmiş.

CÜMLENİN ÖGELERİ

 

*  Tanım:  Bir duyguyu,  bir düşünceyi,  bir isteği, bir hareketi, durumu, tam ve eksiksiz olarak an- latan kelime ya da kelime gruplarına denir. Yargı bildirmek bir eylemin ya da bir durumun kip ve şahıs eki bildirecek şekilde ortaya konmasıdır.

 

* Öge: Cümleyi oluşturan bölümlerin her birine öge denir. Anlamlı ve doğru cümleler kurmaya yarayan bölümleridir.

 

Bir cümlede öge bulunurken önce yüklem daha sonra özne bulunur.

 

  1. Yüklem: Cümlede iş, oluş, hareket bildirmeyi yüklenen ya da cümleyi bir yargıya bağlayan kelime ya da kelime grubudur. Yüklem, bir kelimeden oluşabileceği gibi birden fazla keli- meden de oluşabilir.
  2. Çekimli fiiller:

Ör: Bugün çok ders çalışftm.

                                      yüklem

 

  1. İsim tamlamaları:

Ör: Beni arayan Türkçe öğretmenimdi.

yüklem

 

  1. Sıfat tamlamaları:

Ör: Ahmet, tanıdığım en dağınık adamdı.

yüklem

 

ç)    Edat grubu: Edatlar tek başına yüklem olamaz.

Ör: Bu yapılanlar senin iyiliğin içindi.

yüklem

 

  1. Zamirler:

Ör: Sana yardım eden hep bendim.

yüklem

 

  1. Fiilimsiler:

Ör: Her gün yapftğı tek iş uyumakft.

yüklem

 

  1. Deyimler:

Ör: Memleket, burnumda tütüyor.

yüklem

 

  1. Birleşik fiiller:

Ör: Maçtan sonra hemen banyo yaparım.

yüklem

  1. Özne: Yüklemde bildirilen iş, oluş, hareket ve eylemi gerçekleştiren ögeye özne Cümle- nin öznesini bulmak için yükleme “kim” ve “ne” soruları sorulur.

Ör: Ali dün akşam geldi. (kim geldi → Ali)

Babam bize para verdi. (kim verdi → babam) Çantamda kalem var. (ne var → kalem) Kitabım kayboldu. (ne kayboldu → kitabım)

 

İnsanlar için “kim” diğer varlıklar için “ne” soru- su sorulur.

 

►  Her cümlenin öznesi olacak diye bir şart yoktur.

Öznesiz cümleler de olabilir.

Ör: Geniş kapıdan   içeri     girildi.

Yer tamlayıcısı     zarf tümleci  yüklem

 

Özne olan kelime(ler) cümlede hiçbir hâl eki almadan kullanılırlar. Herhangi bir hâl eki alır- larsa özne değil; nesne, dolaylı tümleç veya zarf tümleci olurlar.

Ör: Ahmet bugün geldi. (özne)

Ahmet’ten bugün aldım. (yer tamlayıcısı) Ahmet’i pazarda gördüm. (belirtili nesne)

 

►  Özne, çokluk ekini ve iyelik eklerini alabilir.

Ör: Kitaplar masanın üzerinde duruyor. (özne) Dedemin gözlüğü kayboldu. (özne)

 

  • Gizli Özne: Her cümlenin öznesi olması gerek- Bazen özne belli olur ama cümlede yazıl- maz. Böyle öznelere gizli özne denir. Gizli özne seçeneklerde gösterilmez.

Ör: Dün gece beni aramış. (O → gizli özne) Okula yarın gideceğim. (Ben → gizli özne) Yarın idmanlara başlıyoruz. (Biz → gizli özne) Ne zaman geleceksin? (Sen → gizli özne)

 

  • Sözde Özne: Bazen özne işi yapan değil de işten etkilenen öge Buna sözde özne denir.

Ör: Banka     soyuldu.                       Camlar   silindi.

sözde öz.    yüklem                          sözde öz.    yüklem

 

Tabiat olaylarında sözde öznelik durumu yoktur.

Ör: Hava birdenbire açıldı. (cümlesinde “hava” söz- cüğü sözde özne değil, gerçek öznedir.

Sürekli yağmur yağardı. (yağmur → gerçek özne) Güneş yarın açacak? (güneş → gerçek özne)

25

 

 

  1. Nesne: Yüklemde bildirilen ve öznenin yapftğı işten doğrudan etkilenen ögedir. İkiye ayrılır:

 

  1. Belirtisiz nesne: Yükleme sorulan “ne” sorusu- nun cevabıdır.

Ör: Annem  iki kilo portakal  aldı.    (ne aldı?)

özne        belirtisiz nesne    yüklem

 

Özneyle nesnenin karışftrılmaması için yüklem- den sonra ilk bulunması gereken ögenin özne; ikincisinin ise  nesne olduğu unutulmamalıdır.

Ör: Kumar    pek çok aile  yıkmışftr.

özne      belirtisiz nesne     yüklem

 

Belirtisiz nesne daima yüklemden hemen önce gelir. Yüklemle belirtisiz nesne arasına “de, dahi, bile” edatlarından başka bir kelime giremez.

Ör: Her hafta  kitap okurum.

Bu günlerde herkes böyle şeyler anlaftyordu.

 

  1. Belirtili nesne: Yükleme sorulan “kimi, neyi” sorularının cevabıdır. “-i ” hâl eki alır.

Ör: Fatma      babasını      özlemiş. (kimi özlemiş?)

özne      belirtili nesne    yüklem

 

Mehmet,   kitabını   kaybetti. (neyi kaybetti?)

özne    belirtili nesne   yüklem

 

►  -ı/ -i ekini alan her sözcük nesne değildir.

Ör: Defteri   kayboldu.

özne        yüklem

 

 

  1. Zarf Tümleci: Yüklemin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü belirten ögedir. Yükleme sorulan “nasıl, niye, neden, niçin, ne kadar, ne zaman, ne zamandan ..”sorularıyla bulunur.

Ör: Babam  dün akşam    gelmedi.

özne       zarf tümleci       yüklem

 

Hepsi    geri   dönmüş.

özne     zarf t.    yüklem

 

Dün gece geldi.” cümlenin türüne göre zarf tümleci, kelime türü olarak  “dün”  sözcüğü  ise sıfaftr.

 

Bazı zarflar ek aldıklarında zarf olmaktan çıkar, zarf tümleci oluşturmazlar.

Ör: Yarın benimle gelir misin? (zarf) Yarını bekleyemem. (isim)

26

  1. Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç): Yüklemin yöneldiği, bulunduğu, çıkftğı yeri  “-e,

-de, -den” eklerini alır. Fiile sorulan “neye, kime, nereye; neyde, kimde, nerede; neyden, kimden, nereden” sorularıyla bulunur.

Ör: İstanbul’dan   Azerbaycan’a    taşındık.

yer tamlayıcısı          yer tamlayıcısı         yüklem

Seni    bugün    sinemada   gördüm.

nesne      zarf t.    yer tamlayıcısı    yüklem

 

-e / -de / -den eki alan her sözcük yer tamlayıcısı değildir. Burada asıl önemli olan fiile sorulan sorulardır.

Ör: Beni  ayakta  karşıladılar. (nasıl)

nesne    zarf t.      yüklem

 

Birden    ağlamaya   başladı. (ne zaman)

zarf t.       yer tam.      yüklem

 

Akşama   sizde   olurum. (ne zaman)

zarf t.     yer tam.  yüklem

 

“Nereye” sorusuna verilen cevap yer-yön zarfıy- sa öge de zarf tümleci olur.

Ör: Adam  dışarı    çıkft.

özne        zarf t.    yüklem

 

Adam   dışarıya  çıkft.

özne     yer tam.  yüklem

 

Soruların ve cevapların aynı ekleri alması zorun- luluğu, yer tamlayıcısının diğer ögelerle karışma- sına engel olur.

 

►  Yer soran soru kelimeleri de dolaylı tümleçtir.

Ör: Bu elbiseyi nereden aldınız?

Benim kalemim kimde kalmış?

 

-e/-den hâl eki “için” edaft görevinde kullanılı- yorsa ya da sebep bildiriyorsa zarf tümleci kurar.

Ör: Korkudan kızın dili tutulmuştu.

Babasıyla kavga ettiğinden eve uğramıyor.

 

Yer tamlayıcısını bulmak için sorulan “Neyden?” sorusu ile zarf tümlecinin sorusu olan “Neden?” sorusu birbirine karışftrılmamalıdır.

Ör: Bu düşünceleri okuduğu kitaplardan edinmiş. (Neyden?→ yer tamlayıcısı)

Sıkınftdan ne yapacağını şaşırmış. (Neden?→ zarf tümleci)

 

 

 

  1. CÜMLENİN ÖGELERİYLE İLGİLİ ÖZELLİKLER

 

  1. Bir ögenin arasına başka öge

Ör: Adamın  gecekondu bölgesinde evi vardı.

dolaylı tümleç

 

  1. Deyimlerin fiilleşmesine dikkat

Ör: Çocuk   öğretmenin gözüne   en sonunda  girdi.

özne              yüklem                          zarf t.      yüklem

 

  1. Bağlaçlar cümlenin ögesi değildir.

Ör: Ahmet ile Ali geldi.

cümle dışı unsur

 

  1. Bazı ögeler iç içe geçebilir.

Ör: Sinemanın akşam ışıkları yanmışft. (sinemanın ışıkları→ özne; akşam→ zarf tümleci)

 

  1. Bir öge, tek bir sözcükten oluşabileceği gibi, bir sözcük öbeğinden de oluşabilir.

Ör: Yaşlı adam   duvar dibinde   diz  çöktü.

özne              yer tamlayıcısı      yüklem

 

  1. Ögelere ayırmada tamlamalar, deyimler ve birleşik fiiller bölünmez.

 

* Ara Söz: Bir ögenin açıklayıcısı olan söze denir. Ara sözün başında ve sonunda virgül (,) ya da kısa çizgi (-) kullanılır.

Ör: Dün annem, benim her şeyim, beni aradı.

Bugünlerde Gölcük’ü, o felaket şehrini, gördüm. Cihan yıkılsa, emin ol, bu cephe sarsılmaz.

Hiçbir ögenin açıklayıcısı olmayan ara sözler de vardır.

Ör: Bu adam, seni temin ederim, mükemmel biridir.

Cihan yıkılsa, emin ol, bu cephe sarsılmaz.

 

* Cümle Dışı Unsur: Yükleme sorulan soruların hiçbirine cevap vermeyen sözcüklere cümle dışı unsur denir.

Ör: Beyler,    hepiniz   buraya   gelin.

cümle d.u      özne       yer tam.    yüklem

 

►  Ünlem, hitap sözcükleri cümle dışı unsurdur.

Eyvah,    babam   geldi!

cümle d.u    özne    yüklem

27

“Ali gel.” (cümlesinde “Ali” seslenme ünlemi olduğu için cümle dışı unsurdur. Bu cümlede “sen” kelimesi gizli özne, “gel” kelimesi ise yüklemdir.)

 

* Vurgu: Cümlenin en önemli ögesine vurgu denir. Vurgu cümlede özellikle belirtilen ögedir. Vurgu cümlede değişik yerlerde olabilir:

 

  1. Yüklemden önce gelen öge

Ör: Bugün beni annem aradı. Annem bugün aradı beni. Annem aradı beni bugün.

 

  1. “de” bağlacından önce gelen öge

Ör: Sen de yarın bizimle gel. (vurgu: özne) Annen bize de gelsin. (vurgu: yer tamlayıcısı)

 

Soru cümlesinin içinde “de” bağlacı bulunuyorsa vurgu soru ekinden önceki ögedir.

Ör: Sen de bugün mü işe gitmedin?

 

  1. Soru cümlelerinde vurgu, soru sözcüklerinin kendisi

Ör: Ne zaman annen seni aradı? (zarf tümleci) Kim bugün seni aradı? (özne)

Seni bugün arayan kimdi? (yüklem)

 

İçinde soru sözcüklerinin bulunduğu ama soru anlamı bulunmayan cümlelerde vurgu yük- lemden önce gelen ögedir.

Ör: Ne zaman geleceğini arkadaşlarıma söylemedi.

dolaylı tümleç

 

ç) Soru anlamı “-mı/-mi” ekiyle sağlanırsa vurgu  bu eklerden önce gelen öge olur.

Ör: Seni mi bugün annen aradı? (nesne) Seni bugün annen aradı mı? (yüklem) Yarını mı kaldı. (özne)

 

Yüklem başa gelene kadar vurgu yüklemden önce gelen öge, yüklem başa geldiğindeyse vurgu yüklemin kendisi olur.

Ör: Aradı beni bugün annem.

vurgu

 

 

  1. Aşağıdakilerin hangisinde “ve” bağlacı özneleri bağlama göreviyle kullanılmıştır?

Yüklemde bildirilen iş, oluş, hareket ve eylemi gerçekleştiren ögeye özne denir. Buna göre “ve” bağlacının en az iki özneyi bağladığı seçeneğin tespit edilmesi gerekir.

Ör: Annem ve babam tiyatroya gitti.

 

  1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öznenin yap- tığı işten etkilenen bir öge vardır?

Öznenin yapftğı işten etkilenen öge nesnedir. Bu açıklamaya göre nesne bulunan seçeneğin tes- pit edilmesi gerekir.

Ör: Çantasından kalemlerini çıkardı. (nesne)

 

  1. Aşağıdaki cümlelerden hangisi ögelerine yanlış ayrılmıştır?

Ögelerine ayrılmış bölümler cümlenin yüklemi ile birlikte okunduğunda anlamlı ve anlamı asıl cümleden farklı olmayan cümleler ortaya çıkma- lıdır. Özellikle bu tip sorularda tamlamaların, ke- lime gruplarının ve kalıplaşmış söz öbeklerinin birbirinden ayrılamayacağı unutulmamalıdır.

Ör: Buraya / kim bilir / ne zaman / gelir. (yanlış) Buraya / kim bilir ne zaman / gelir. (doğru)

 

  1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde farklı bir öge vurgulanmıştır?

Ögeler, yükleme olan yakınlıklarına göre değer kazanır. Bu nedenle yüklemden hemen önce bu- lunan öge cümlenin en önemli ögesi olur ve vur- gulu okunur. Buna göre farklı olan öge bulunur.

Ör: Bu kitabı bugün aldım. (zart tamlayıcısı) Bu kitabı ben aldım. (özne)

Bu kitabı okuldan aldım. (yer tamlayıcısı)

 

  1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad tamlaması yüklem görevindedir?

Ad tamlaması belirtili, belirtisiz ve zincirleme ad tamlaması olarak üçe ayrılır. Bu tamlamalardan birinin yüklem olduğu seçenek tespit edilmelidir.  Ör: Osman, sınıfın çalışkanıdır. (ad tamlaması→ yüklem)

28


  1. Yukarıdaki cümlede geçen ara söz, hangi ögenin açıklayıcısıdır?

Bir cümlenin kuruluşunda açıklayıcı olarak kul- lanılan, kaldırıldığı zaman cümlenin anlamını bozmayan, iki virgül ya da iki çizgi arasına konu- lan kısmına ara söz denir. Cümlede herhangi bir ögenin açıklayıcısı ve açıkladığı öge ile aynı gö- görevde olabilir.

Ör: Arkadanbiri, gözlüklüolanı, bir sorusordu.(özne) Ali Bey’e, eski komşuma, gittik. (yer tamlayıcısı) Doğduğuyeri, memleketini, çoközlemişti.(nesne)

 

  1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, söz öbeğinden oluşmamıştır?

Tek sözcükle anlaftlamayan, anlaftmı için birden çok sözcüğe gereksinim duyulan nesne ve kav- ramları karşılamaya yarayan dil birliklerine söz öbeğidenir. Sözöbeğienazikisözcüktenoluşmalı.

Ör: Günahına ağlayan adam, seccadeye kapandı.

özne                                              yüklem

 

  1. Aşağıdakilerden hangisi “özne, yer tamlayıcısı, zarftamlayıcısıveyüklem”denmeydanagelmiştir?

Cümledeki ögeleri bulmada sıra takibi önemlidir. Önce yüklem arkasından özne en sonunda da diğer ögeler bulunmalıdır. Buna göre; yükleme; özneyi bulmak için “kim, ne”, yer tamlayıcısını bulmak  için “kim (-e,-de,  -den),  nere  (-e,-de,

-den)”, zarf tamlayıcısını bulmak için “nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar” soruları sorulup bulunur.

Ör: Zeynep, tiyatroya ertesi gün gidecek.

özne      yer taml.    zarf taml.   yüklem

 

  1. Aşağıdaki sorulara verilen cevaplardan hangisi, özne ya da yüklem değildir?

“Kimi, neyi, nasıl, ne zaman, ne kadar, niçin” gibi yükleme sorulan soruların cevabı özne ya da yüklem değildir.

 

  1. Aşağıdaki sorulardan hangisi nesneyi buldur- maya yöneliktir?

Nesneyi bulmak için yükleme “kimi, neyi, ne” soruları sorulur.

Ör: Tatile kimi götürecek?

Çantandan neyi kaybetmiştin? Pazardan ne aldın?




Paylaş
Sitemizdeki Benzer İçerikler



Yorumlar

Bu Yazıya Toplam 0 Yorum Yapılmış

İsminiz

E-Posta Adresiniz

Şehir

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

İlgili Terimler :